In augustus 1995 zond de Britse producent Ray Santilli een video uit die de wereld op zijn kop zette. De zwart-witbeelden toonden een autopsie op een buitenaards wezen, gevonden na de beroemde crash in Roswell, New Mexico in 1947. Het lijk had grote ogen, een bolvormig hoofd en zes vingers aan elke hand. Chirurgen in beschermende pakken sneden het open terwijl camera’s filmden. De video werd uitgezonden in 33 landen, miljoenen mensen zagen hem. Santilli beweerde dat hij de originele beelden had gekocht van een voormalig Amerikaanse fotograaf van het leger. Experts debatteerden jarenlang over de authenticiteit. UFO-onderzoekers noemden de video het bewijs waarop ze al decennia wachtten.

In 2006 bekende Santilli eindelijk de waarheid. De originele beelden waren beschadigd en onbruikbaar, dus had hij een team van special effects-artiesten ingehuurd om de scènes na te bouwen. Het buitenaardse lijk was gemaakt van gietmaterialen, dierlijke organen en scheerschuim. De “autopsie” werd gespeeld door acteurs in gehuurde pakken. De enige echte beelden waren drie korte fragmenten die te vaag waren om iets te bewijzen. Santilli noemde het geen hoax, maar een “reconstructie”. De rest van de wereld noemde het anders. En juist dat werd een probleem.

De gereedschapskist van de bedrieger
Nooit eerder in de geschiedenis was het zo makkelijk om de wereld voor de gek te houden. De technologie die vroeger alleen beschikbaar was voor Hollywood-studio’s met een miljoenenbudget, zit nu in de smartphone van elke tiener. CGI, die tien jaar geleden nog baanbrekend was, is nu beschikbaar als gratis app. CGI, ofwel Computer Generated Imagery, is de technologie waarmee volledig digitale beelden worden gecreëerd of bestaande beelden worden gemanipuleerd. Het is de techniek achter de draken in Game of Thrones, maar dus ook achter de zwevende geest in je TikTok-feed. En het internet zorgt ervoor dat een overtuigende hoax binnen uren de wereld over gaat, ver voordat iemand de kans heeft gehad om hem te analyseren.

De trucs zijn gevarieerd en vaak verrassend eenvoudig. Vislijn is de klassieke methode: vrijwel onzichtbaar op camera, sterk genoeg om deuren te openen, objecten te laten bewegen, zelfs mensen te laten ‘zweven’. Magneten, strategisch geplaatst onder een tafelblad, laten objecten glijden en bewegen zonder zichtbare oorzaak. Handdesinfectiemiddel, aangestoken op een donkere achtergrond, creëert een perfect vlammetje dat zweeft als een lichtbol. En dan is er de oude truc van dubbele belichting bij fotografie, al gebruikt sinds de negentiende eeuw om ‘geesten’ op foto’s te toveren.

Dustin Dean, een New Yorkse goochelaar en mentalist, heeft zijn carrière gebouwd op het recreëren van virale paranormale video’s. In zijn eigen TikTok-video’s laat hij keer op keer zien hoe de trucs werken: de flits vislijn die op het juiste moment onzichtbaar is, de magneet die precies onder het tafelkleed zit, de editing-truc die een beweging naadloos doet lijken. Hij heeft meer dan vijfhonderdduizend volgers, niet omdat mensen hem niet geloven, maar omdat ze hem bewonderen. Zijn boodschap is namelijk niet: “Het paranormale bestaat niet”. Zijn boodschap is: “Dit specifieke filmpje is nep, en zo werkt het”.

CGI heeft de zaak nog complexer gemaakt. Wat vroeger herkenbaar was als computergegenereerde beelden – de vloeiende, te perfecte bewegingen en de onnatuurlijke belichting – is vandaag nauwelijks meer te onderscheiden van echte beelden. Deepfake-technologie maakt het mogelijk om gezichten te vervangen, bewegingen toe te voegen, objecten te laten verschijnen en verdwijnen. Experts die worden gevraagd om paranormale video’s te analyseren, moeten tegenwoordig op forensisch niveau kijken: naar pixelpatronen, metadata, lichtreflecties, schaduwen die niet kloppen, et cetera.

En dan is er de simpelste truc van allemaal: context. Neem een volkomen gewone video en omgeef het met een verhaal. Beweer dat het is opgenomen op een beruchte spookachtige locatie. Voeg een getuigenverslag toe. Zorg dat het geloofwaardig klinkt. De kijker vult de rest zelf in.

De vijand zit tussen je oren
De grap is: de grootste hoax-faciliteit zit niet in vislijn of CGI. Ze zit in ons eigen hoofd.
Het menselijke brein is, vanuit evolutionair oogpunt, een patroonherkenningsmachine. Onze voorouders overleefden omdat ze snel konden bepalen of een schaduw in het gras een steen was of een roofdier. De hersenen die twijfelden, werden opgegeten. De hersenen die onmiddellijk “GEVAAR” schreeuwden bij elke vreemde beweging, overleefden en planten zich voort. Wij zijn de afstammelingen van deze paranoïde.

Pareidolia is de naam voor dit fenomeen: het zien van betekenisvolle patronen – gezichten, figuren, vormen – in willekeurige stimuli. Je ziet een gezicht in de schors van een boom. Je ziet een figuur in de rookwolken boven een brand. Je ziet een hand in de schaduwen op je slaapkamermuur. Je hersenen construeren dit patroon zonder jouw toestemming, automatisch, in milliseconden.

Dit verklaart een verbluffend aantal paranormale foto’s en video’s. De “geest” in de rook is een toevallige combinatie van rook en licht. Het “gezicht” in het raam is een reflectie van een nabijgelegen lantaarn op een vieze ruit. De “figuur” in het bos is een combinatie van boomstammen en schaduwen die toevallig een menselijk silhouet vormen. Ons brein ziet het meteen, overtuigend, en het kost moeite om het ongedaan te maken.

Dan is er matrixing, een variant van pareidolia die specifiek betrekking heeft op het zien van gezichten in complexe, willekeurige oppervlakken. Behang met een druk patroon. Marmeren vloertegels. Bewolkte luchten. Het statische beeld van een old-school televisie. Neem een close-up foto van een van deze oppervlakken, en de kans is groot dat iemand er een gezicht in ziet.

Andere menselijke factoren
Infrageluid – geluidsgolven met frequenties onder de drempel van menselijk horen, tussen 18 en 19 hertz – kan gevoelens van ongemak, angst, desoriëntatie en zelfs visuele verstoringen veroorzaken. Sommige gebouwen produceren infrageluid door de manier waarop de wind eromheen beweegt. Sommige industriële machines en geologische formaties veroorzaken ook infrageluid. Je kunt het niet horen, maar je brein reageert erop. Je voelt je plotseling angstig in een verder gewone kamer. Je hebt het gevoel dat je niet alleen bent. Je ziet misschien iets in je ooghoek dat er niet is.

En dan is er confirmation bias, het bekendste psychologische fenomeen van allemaal. We geloven wat we al geloven. Als je gelooft in geesten en je gaat een ‘spookachtig’ gebouw bezoeken, interpreteer je elk geluid, elke temperatuurverandering, elke vreemde schaduw als bewijs. Als je niet gelooft in geesten en je gaat hetzelfde gebouw bezoeken, vind je rationele verklaringen voor precies dezelfde ervaringen. Beiden denken dat ze objectief zijn. Geen van beiden is het volledig.

De industrie van het faken
Het helpt niet dat de paranormale entertainmentindustrie het grensgebied tussen echte documentaire en gespeelde horror al decennialang bewust vertroebelt.
In 1992 zond de BBC een Halloween-special uit genaamd “Ghostwatch” – een zogenaamd live paranormaal onderzoek in een echt huis, gepresenteerd door echte BBC-journalisten. Het was volledig gespeeld, van tevoren opgenomen, een horrorproductie vermomd als journalistiek.

Het resultaat: paniekerige telefoontjes naar de BBC en kinderen die nachtmerries kregen. De impact was zo groot dat psychiatrische casestudies werden gepubliceerd over de psychologische gevolgen voor kijkers. Ghostwatch wordt nu bestudeerd in mediaklassen als een casestudy in hoe gevaarlijk het is om het onderscheid tussen fictie en realiteit op te heffen.

En dan hebben we tv-programma’s als Ghost Adventures. Misschien wel de bekendste paranormale televisiereeks is door veel critici en zelfs voormalige crew-leden beschuldigd van staging. Aflevering na aflevering bevinden Zak Bagans en zijn team zich op de perfecte plek op het perfecte moment voor de perfecte reactie. Apparaten pieken wanneer de camera erop gericht is. Geluiden klinken wanneer ze dramatisch gezien het meest effect hebben. Of het echt is of niet, de opzet is te perfect om niet tenminste vragen te stellen.

Hoe gemakkelijk het is om mensen voor de gek te houden, bewees Dustin Dean, de debunker. Hij creëerde eens een geheim TikTok-account voor een ‘bezeten pop’ genaamd Charlotte. Hij kocht een pop op Etsy, maakte video’s met alledaagse goochelaars trucs om haar te laten bewegen en objecten te laten ‘vervloeken’, en plaatste alles online alsof het echt was. Het account groeide al snel naar tweehonderdduizend volgers. De meest bekeken video had dertien miljoen views. Pas maanden later onthulde Dean dat het allemaal nep was. Veel van zijn volgers geloofden hem niet.

Het probleem is niet alleen dat hoaxes bestaan. Het probleem is dat ze de geloofwaardigheid van alles ondermijnen. Want als één video nep is, is de volgende dat ook. En de volgende. En als genoeg video’s nep zijn, wordt de scepticus de standaard positie, en verliest elk echt onderzoek zijn geloofwaardigheid nog voordat het begint.

Wat experts niet kunnen verklaren
En toch. Toch zijn er dingen die experts niet kunnen verklaren, hoe hard ze het ook proberen.
De Brown Lady van Raynham Hall is misschien de beroemdste foto van een geest ooit gemaakt. In september 1936 fotografeerden twee fotografen van Country Life magazine een vrouwelijke figuur die de grote trap van het herenhuis in Norfolk afdaalde. De foto werd onderzocht door de beste foto experts van die tijd. Het negatief werd geanalyseerd. Harry Price, de bekendste paranormale onderzoeker van zijn generatie, concludeerde dat alleen een samenzwering tussen beide fotografen én hun assistent de foto een hoax zou maken. Alle drie ontkennen dit tot op de dag van vandaag. De foto is sindsdien tientallen keren opnieuw geanalyseerd met steeds geavanceerdere technologie. Niemand heeft kunnen bewijzen dat hij nep is.

De foto van Emil Barnea, gemaakt op 18 augustus 1968 boven het Hoia Baciu-bos in Roemenië, toont een schijfvormig object boven de bomen. Barnea was militair technicus in het communistische Roemenië, een land waar het geloven in het paranormale officieel werd beschouwd als een teken van geestesziekte. Hij had niets te winnen en alles te verliezen door de foto te publiceren. En toch deed hij het. Decennialang zijn experts niet in staat geweest om aan te tonen dat de foto gemanipuleerd is.

De USS Nimitz-video van 2004, de beroemde “TikTak”, opgenomen door de infraroodcamera van een F/A-18F gevechtsvliegtuig, toont een object dat manoeuvres uitvoert die wij als technologisch onmogelijk beschouwen. Het object vertoont plotselinge veranderingen van richting bij hypersonische snelheid, abrupte stops zonder deceleratie en gedragingen die geen enkel door mensen gemaakt voertuig kan repliceren. De Amerikaanse marine heeft de authenticiteit van de video bevestigd. Experts in aero-engineering en fysiologica zijn het eens: wat er op die video te zien is, kan niet worden uitgevoerd door welke bekende menselijke technologie dan ook. Wat het dan wel is, weet niemand.

En dan hebben we nog de ervaringen die niet beroemd zijn. Psychologen die onderzoek doen naar getuigenverslagen vinden iets verontrustends en consistents: mensen die totaal verschillende achtergronden hebben, die elkaar niet kennen, die los van elkaar dezelfde plek bezoeken, beschrijven dezelfde ervaringen in dezelfde specifieke bewoordingen. Dit hoeft geen bewijs te zijn van iets bovennatuurlijk, maar het is ook moeilijk te verklaren als louter toeval.

De paradox van de hoax
Hier ligt het grootste probleem van de moderne paranormale wereld: de hoaxes maken het juist moeilijker om de echte te herkennen.
Want elke virale nep-video trekt sceptici aan die hem debunken. Dat is goed, dat is precies wat er zou moeten gebeuren. Maar de gefakete video’s en foto’s creëren een atmosfeer van automatisch wantrouwen. De volgende keer dat een video verschijnt die niemand kan verklaren, is de eerste reactie: het is CGI. Het is een vislijn. Het is een truc die we nog niet hebben doorgrond. Bewijs het maar eens.

En dat is de paradox. Want hoe bewijs je iets wat je niet kunt reproduceren in een laboratorium? Hoe bewijs je een ervaring die alleen jij hebt gehad, op een plek die alleen jij bezocht hebt, op een moment dat niemand anders aanwezig was? De standaard voor paranormaal bewijs is per definitie onhaalbaar: alles wat bewezen kan worden, is per definitie normaal.

De sensatie maakt het nog erger. Want waar mensen op klikken – en dus wat platformen promoten en televisieproducenten produceren – is sensatie. Het is geen genuanceerd onderzoek. Er zijn geen voorzichtige conclusies. Je ziet mensen schreeuwen, rennen en EMF-meters die pieken terwijl de camera er letterlijk op gericht is. Het resultaat is een industrie die prikkels heeft om het paranormale te overdrijven, te dramatiseren en te faken als dat nodig is om kijkers te houden.
De scepsis die dit voedt is begrijpelijk maar te simpel. Want scepticisme dat automatisch en ongedifferentieerd is, is geen scepticisme meer. Het is dogma in de andere richting.

Wat overblijft als je alles weghaalt
Als je de CGI weghaalt, de vislijn, de magneten, de pareidolia, het infrageluid, de confirmation bias en de fakende televisie-onderzoekers, wat blijft er dan over?
Mensen die dingen ervaren die ze niet kunnen verklaren.
Mensen die dit zeker weten, niet omdat ze een video hebben of een foto of een meting, maar omdat het hen is overkomen. De vrouw in Bran Castle die een geur van rozen rook waar geen rozen waren. De man in Hoia Baciu die het bos verliet met brandwonden die hij niet kon verklaren. De familie van Dennis Martin die wist dat er meer aan de hand was dan een ongeluk, ook al kon niemand het bewijzen.
Je kunt die mensen niet zomaar wegzetten als fantasten. Je kunt hun ervaringen niet debunken zoals je een video debunked. En misschien is dat precies het punt.

Of je gelooft wel of je gelooft niet
Of je nu gelooft in geesten, cryptiden, UFO’s en andere fenomenen of niet, dat is jouw keuze en jouw recht. Niets in de serie “Onverklaarbare plaatsen” heeft als doel je van iets te overtuigen. Geen van de verhalen is bewijs in wetenschappelijke zin.
Alleen hebben sommige mensen iets ervaren dat niet te verklaren valt. Dat is een feit. En sommige mensen willen iets eerst zelf ervaren voor ze het geloven. Dat is ook een feit, en eigenlijk de meest eerlijke positie die er is.

Of wij die mensen geloven of niet, doet er niet toe. Wat er wel toe doet is de bereidheid om te luisteren. Om misschien zelfs open te staan voor het idee dat onze wereld groter is dan wij doorgaans ervaren. Want wie zegt dat wij met onze vijf zintuigen en onze wetenschappelijke instrumenten de volledige werkelijkheid kunnen waarnemen? Wie zegt dat er niets is buiten het spectrum dat wij kunnen meten?

De wetenschap heeft ons al vaak verrast. Röntgenstralen zijn onzichtbaar. Radiogolven zijn onhoorbaar. Magnetische velden zijn niet fysiek voelbaar. Kwantumverstrengeling beschrijft een werkelijkheid die zelfs Einstein niet kon accepteren. Al deze dingen bestonden al voordat wij de instrumenten hadden om ze te meten. Niet omdat wij ze geloofden of niet geloofden, maar omdat ze er gewoon waren.

Dus misschien is de eerlijkste positie niet ‘ik geloof het’ of ‘ik geloof het niet’. Misschien is de eerlijkste positie: ik weet het niet. Maar ik ben bereid om te luisteren.