Afbeelding: Pixabay/Geralt

Elke dag stroomt er een golf van nieuwsberichten over ons heen. We scrollen, lezen en reageren, en dan gebeurt er iets wat onvermijdelijk is. Dezelfde artikelen, gelezen door verschillende ogen, worden totaal andere verhalen. Dat zou niet zo erg zijn als we ons daar bewust van waren, maar het ergste is dat we het zelden in de gaten hebben. We denken dat we dezelfde werkelijkheid zien, terwijl we eigenlijk elk ons eigen film kijken. Het mooiste? Dat is niet onze schuld.

Neem het artikel dat vorige week verscheen over energiearmoede bij kinderen. Een op de twaalf kinderen groeit op in gezinnen die moeite hebben de energierekening te betalen. Bijna driehonderdduizend kinderen in Nederland dus. Dat is groot, dat voelt urgent, en het artikel zit vol met alarmbellen. TNO-onderzoekers waarschuwen voor astma, ondervoeding, slapeloosheid, mentale problemen en leerachterstanden. Ze spreken van trauma dat zich door het hele leven voortslaat. “Als een kind vijf jaar moet wachten op een gezond huis,” zeggen ze, “kan dat gevolgen hebben voor de rest van zijn of haar leven.”

Het klinkt verschrikkelijk, maar als je het artikel uit hebt gelezen, blijft er één groot gat achter: waarom eigenlijk? Het wordt ergens gaandeweg het lezen duidelijk dat ondervoeding ontstaat doordat deze gezinnen geen geld meer hebben voor voedsel. Daar valt niet veel aan toe te voegen, want dat spreekt voor zich. Maar waar komen die astma, mentale problemen en leerachterstanden vandaan? Wat is het mechanisme? Is dat überhaupt goed onderzocht?

Ik groeide zelf op zonder centrale verwarming. We hadden een elektrisch kacheltje in de woonkamer en een geiser voor warm water. Ook hadden we enkel glas in de ramen, en als het buiten vroor, vormde zich ijs aan de binnenkant. Dagelijks waaide de wind regelrecht naar binnen. Het was niet comfortabel, zeker niet, maar het was normaal. Niemand was chronisch ziek. Niemand had astma. We hadden geen psychische problemen, en geen massale leerachterstanden.

Wat was er toen anders? Het artikel maakt dat geen moment duidelijk. Het suggereert een rechtlijnige oorzaak en gevolg die wel erg gemakkelijk is, maar waarvan niet duidelijk is waarom het zo is.
Dit is dan ook niet zomaar een vraag van iemand die te veel nadenkt, het is een fundamentele vraag die het artikel hoort te beantwoorden. Maar dat doet het niet. Het staat vol met gevolgen en waarschuwingen, maar het legt geen moment bloot hoe het daadwerkelijk zit. Het stelt vast dat het gebeurt, citeert experts, en laat je verder met je vragen achter.
Want wat hebben zij precies onderzocht? Wat zijn hun bevindingen, stap voor stap? Hoe hebben zij de verbanden gelegd? Dat lees je niet. Je leest alleen de conclusies en de alarmbellen. De onderliggende logica blijft verborgen. Het artikel is als een huisarts die je zegt dat je ernstig ziek bent, je medicijnen geeft, maar je nooit uitlegt welke aandoening je hebt.

Dit is geen toeval. Kijk naar hoe media werkt. Een artikel moet snel online en het moet lezers trekken. Diepgang kost tijd en daar lijkt het steeds vaker aan te ontbreken, vaak omdat redacties de eerste willen zijn met dit nieuws. Maar uitleggen hoe iets werkt, alle nuances meenemen, en alternatieven presenteren zijn normale taken van een journalist. Het is er vaak ingehamerd op de opleiding: beantwoord de vragen wie, wat, waar, wanneer, hoe en liefst ook waarom. Maar dat gebeurt steeds minder. Wat we daarentegen wel zien zijn angstaanjagende berichten waardoor we urgentie voelen, en dat slaat aan. De media pakt de conclusies van het onderzoek, zet ze groot neer, en laat de details liggen. Het waarom verdwijnt onder de hoeveelheid wat.

Het gevolg is dat je artikelen krijgt vol met stellingen maar leeg van context. En omdat iedereen dezelfde lege artikelen leest, maar allemaal met een eigen bril, ontstaat precies wat je in de reacties ziet ontstaan, namelijk chaos. De ene persoon weet zeker dat het vocht is. De ander weet zeker dat het armoedestress is. Een derde wijst naar voeding en een vierde geeft social media de schuld. Ze spreken allemaal stellig, hun argumenten zijn in hun ogen allemaal waar. Dat komt omdat het artikel hen niet genoeg feiten heeft gegeven om anders te denken.

Dit is niet hun schuld. Grappig genoeg hebben we hier een oplossing voor. Dat heet onderzoeksjournalistiek of gewoon een gedegen nieuwsbericht schrijven. Je stelt de vragen, doet onderzoek en je legt bloot wat je hebt gevonden. Je laat je lezers niet achter met angst, je neemt ze mee in je bevindingen. Maar dat kost geld, tijd, en ruimte in het artikel. En juist aan die factoren lijkt het te ontbreken.
.
Dus wat doen ze in plaats daarvan? Ze geven je het drama. Het verhaal zonder bewijs. De waarschuwing zonder uitleg. En dat werkt natuurlijk. Alleen begrijp je daarna nog steeds niets van wat je zojuist gelezen hebt. En een mens die het niet begrijpt, vult die leegte zelf in. Dat doet je brein automatisch met ervaring, intuïtie en wat logisch lijkt. En plots heb je niet één gesprek meer, maar tien tegenstrijdige gesprekken tegelijk, en geen van allen gaat over feiten, omdat de media die voor een groot deel hebben weggelaten.

Waarom beschuldigen we de lezers ervan dat ze meningen vormen zonder feiten, terwijl de media simpelweg een heleboel feiten niet geeft? Ergens moet je de bronnen aanspreken. Ergens moet je zeggen: wacht, wat is hier werkelijk onderzocht, en wat is suggestie? Ergens moet je durven vragen: waarom staat er geen uitleg bij dit artikel? Waarom geen nuance? Waarom alleen de conclusie en niet het pad ernaartoe?

De media heeft jarenlang de luxe gehad om dit niet te hoeven doen. Ze konden alarm slaan zonder uit te leggen. Ze konden stellingen doen zonder ze te staven. Ze konden sensatie aankaarten zonder context. En het werkte, want daar verdienden ze geld mee. Maar het heeft consequenties. Het heeft eraan bijgedragen dat niemand meer weet wat waar is, omdat iedereen een ander verhaal invult in dezelfde lege ruimte.

Het blijft niet bij deze consequentie. Op het moment dat een artikel wel komt met feiten, zie je ze als een invulling of een mening. Jarenlang las je artikelen die niet duidelijk maken hoe iets echt zit. Je hebt zelf moeten invullen, op basis van je eigen ervaring en logica. Je hebt geleerd hoe je verbanden ziet die niet uitgelegd worden, en je bent tot conclusies gekomen die niet in het artikel staan.

Het gaat dan ook vaak mis als je een artikel leest dat die gaten niet laat vallen. Een artikel dat zegt: “Dit hebben we gemeten. Dit is wat we hebben gevonden. Dit weten we nog niet.” Een artikel met feiten, niet met suggesties. Maar je herkent het niet meer als feiten. Waarom? Omdat feiten eruitzien als gaten die je zelf moet opvullen. Je bent vergeten hoe feiten er uitzien wanneer ze volledig zijn.
Je denkt: dit voelt als iemand die iets probeert wijs te maken. Dit voelt als een mening. Dit voelt als onvolledig. Maar dat is niet waar. Het is alleen anders dan wat je gewend bent geraakt. Je bent zo lang bezig geweest met invullen dat je niet meer kunt onderscheiden tussen wat er staat en wat je zelf hebt toegevoegd.

Dit is de werkelijke val. Niet dat je dom bent geworden, maar dat je bent verblind door je eigen invullingen. De media heeft je jarenlang lege artikelen gegeven, dus je hebt je brein getraind om die op te vullen. Nu kun je niet meer zien waar feiten eindigen en waar je eigen aannames beginnen. Ze voelen allebei hetzelfde aan.
En dat betekent dat als de media eindelijk zijn werk doet, als er een artikel voorbij komt met echte feiten, je niet ziet dat dat beter is. Je ziet alleen dat het anders is. En omdat het anders is, voelt het als iets wat je niet kunt vertrouwen.

Waarom zou je ook? Je bent jarenlang gevoed met artikelen vol stellingen zonder staving. Je hebt geleerd dat wat groot wordt gezegd urgent is. Niet omdat het waar is, maar omdat het goed verkoopt. Je hebt geleerd dat media je angstig wil maken, je wil activeren, je wil mobiliseren. Je hebt niet geleerd dat media je wil informeren.

Je bent dus niet dom als je die feiten niet gelooft. Je bent gewoon getraind, jarenlang, door de media zelf. Je hebt geleerd om sensatie voor waar aan te nemen en feiten te wantrouwen, omdat sensatie sinds jaren sterker, zekerder en vaker wordt geleverd.
De media heeft daardoor zijn eigen geloofwaardigheid opgeofferd. Het heeft jarenlang suggestie en angst verkocht voor geld, en als het zijn werk wel doet, en echt informeert, gelooft niemand meer wat het zegt. We zitten gevangen. De media weet niet meer hoe je informeert, wij weten niet meer hoe je luistert naar informatie. En de feiten? Die verdwijnen ergens in die spiraal.

De vraag is dus niet zozeer waarom lezers gaten opvullen, want dat is duidelijk. De vraag is waarom redacties die gaten überhaupt laten vallen. Dat is geen publiek probleem, dat is een redactionele keuze, en zolang dat zo blijft is elke discussie over desinformatie vooral een gesprek over de gevolgen, nooit over de oorzaak. De vervorming ontstaat namelijk niet bij het publiek, maar bij de bron.